Хомду дайыны дугайында чоннуң эвээш кезии билир болуп турар. Колдуунда-ла эртемдээннер болгаш чогаалчылар эки билирлер. Аныяк өскеннер хөй кезии билбес болуп турар. Ынчангаш бо улуг болгаш чугула болуушкун дугайында чаа төөгүлүг ном үнгенин дугайында медээ дыңнадып тур бис.

 

Ол номнуң ады «Хомду дайыны: эртем чүүлдеринде болгаш салгалдарның сактыышкыннарында». Эге сөзүнде Тываның күш-ажылдың хоочунну Анай Балчировна Кара-оол мындыг чүве бижээн: «Хомду дайыны (1911-1912 чч.) Тываның төөгүзунде, тыва чоннуң эрткен оруунда балалбас исти артырган. Үелер эртен тудум, ол төөгү бистен улам ырап бар чыдар: оон бээр беш салгал эргилдези эрттип, Хомду дайынының болуп турганы, аңаа өгбелеривистиң «сүзүк шерии» деп эки турачы бөлүктү тургузуп, манчы-кыдаттың шериглери-биле чаныш-сыныш чок демисели – ол болуушкуннар эрткен чүс чылдың төөгүзү болу берген болгай…

 

1756-1757 чылдардан бээр урянхай-тывалар Манчы-Кыдаттың дарлалынга удур чаңгыс эвес удаа тура халыышкыннарны үндүрүп, амы-тынын салып, хосталга дээш чүткүлүн оскунмайн келгеннер болгай. Ооң бир тодаргай херечизи – 1883 чылда бастырып каан «Алдан маадырларның» тура халыышкынын билбес кижи чок. Аштырып, бастырып-даа чорза, урянхай-тыва чон хосталгаже чүткүлүн салбайн чораан болгаш 1911 чылда Кыдатка Сун Ят Сенниң тура халыышкыны өөскүп, манчы дарлалды чылча шапканын ажыглап алгаш, моол, урянхай-тыва чоннар Улиастай хоорайга дунчулап турган манчы-кыдат шериглерни 1912 чылда чылча шаап, хосталгазын демнежип чедип алганнар. Хомду дайынынга тываларның киржи берген кол чылдагааны – Манчы-Кыдатка удур боттарының хосталгазы дээш киришкеннер: ырак Моолду хостаары тываларга кол чүүл эвес турганы билдингир. Демниг күш-биле Манчы-Кыдаттың өзек дунчузун Хомду хоорайга тиилеп каары ийи чоннуң каттышкан күзели апарган. Ынчангаш Хомду дайынынга киришкен кижи бүрүзүн бис боттарывыстың хосталгавысты чаалап экелген маадырлыг өгбелеривис деп үнелээривистиң чылдагааны ында…».

 

Номдан онза солун үзүндүлерни чуруктардан көрүп болур силер. Өөреникчилерге болгаш сургуулдарга, ажылчы чонга болгаш төөгү сонуургаар улуска.

 

Бо ном чазын март айда келген чаа номнарның бирээзи. Библиотекада чүгле чаңгыс санныг ном болганында, ону чүгле библиотеканың залынга номчуп болур. Ажыл шагы 09.00-18.00, суббота биле воскресенье – дыштаныр хүннер.